1.Czym jest metoda Rötzera
Metoda Rötzera (niem. Natürliche Empfängnisregelung, NER; ang. Rötzer sympto-thermal method) to metoda rozpoznawania płodności z grupy objawowo-termicznych. Łączy codzienny pomiar podstawowej temperatury ciała (PTC) z obserwacją śluzu szyjkowego; opcjonalnie uzupełnia je badaniem szyjki macicy.
W literaturze przedmiotu uznawana jest za pierwszą w pełni objawowo-termiczną metodę: jej autor jako pierwszy uzależnił ocenę wzrostu temperatury od szczytu objawu śluzu. Dzięki temu koniec fazy płodnej potwierdzają dwa niezależne wskaźniki – zasada nazywana podwójnym sprawdzeniem.[1, 2]
Metoda służy do odkładania poczęcia, do jego planowania (wskazanie dni o najwyższym prawdopodobieństwie poczęcia) oraz do obserwacji zdrowia cyklu – np. rozpoznania cykli bezowulacyjnych czy krótkiej fazy lutealnej.
Temperatura
Potwierdza owulację po fakcie – wzrost wywołany progesteronem.
Śluz szyjkowy
Zapowiada zbliżającą się owulację i wyznacza jej szczyt.
Szyjka macicy
Dodatkowy objaw – zmiana pozycji, twardości i rozwarcia.
2.Historia i autor
Prof. dr med. Josef Rötzer (1920–2010) był austriackim lekarzem, absolwentem Uniwersytetu Wiedeńskiego. Badania nad rozpoznawaniem płodności prowadził przez blisko trzy dekady – z pomocą żony Margarety, a od 1974 roku także córki Elisabeth.
- Urodzony 21 marca w Wiedniu.
- Doktorat z medycyny na Uniwersytecie Wiedeńskim; praca w instytucie anatomopatologicznym.
- Lekarz urzędowy w Vöcklabruck (Górna Austria). Po spotkaniu z ulotkami o termometrze bazalnym na Wiedeńskich Targach Wiosennych rozpoczyna z żoną systematyczne obserwacje – żona zauważa, że zmianom temperatury towarzyszą zmiany śluzu.
- Książka Kinderzahl und Liebesehe – pierwszy opis metody objawowo-termicznej.[3]
- Publikacja w Archiv für Gynäkologie o „rozszerzonym" pomiarze temperatury podstawowej z obserwacją śluzu.[1]
- Wystąpienie na spotkaniu Human Life Foundation w Waszyngtonie; wykłady w USA, Australii, Nowej Zelandii i Azji.
- Wyniki dziesięcioletnich badań skuteczności w The Linacre Quarterly.[2]
- Ostateczne sformułowanie reguł metody.
- Założenie Instytutu Naturalnej Regulacji Poczęć (INER). Oddziały powstają m.in. w Polsce, Chorwacji, Włoszech i Paragwaju.
- Tytuł profesora nadany przez Prezydenta Austrii; w 2002 r. Order św. Grzegorza Wielkiego.
- Umiera 4 października. Dzieło kontynuuje INER.
Podręcznik Natürliche Empfängnisregelung doczekał się ponad 30 wydań i przekładów na wiele języków, w tym polskiego (Naturalna regulacja poczęć. Droga współodpowiedzialności).[4]
3.Fizjologia cyklu – na czym opiera się metoda
Faza przedowulacyjna: estrogeny i śluz
Dojrzewający pęcherzyk jajnikowy wydziela rosnące ilości estradiolu. Pod jego wpływem krypty szyjki macicy wytwarzają śluz, który staje się coraz bardziej przejrzysty, rozciągliwy i śliski. E. Odeblad opisał biofizyczne typy śluzu: estrogenowe L i S oraz pojawiający się tuż przed owulacją typ P. W śluzie typu S plemniki przemieszczają się szybko i mogą w nim przeżyć kilka dni.[11]
Owulacja i szczyt śluzu
Ostatni dzień śluzu najlepszej jakości – szczyt objawu śluzu – przypada zwykle bardzo blisko owulacji. Rozpoznaje się go jednak tylko wstecznie, gdy następnego dnia jakość śluzu się pogorszy.
Faza poowulacyjna: progesteron i temperatura
Po owulacji ciałko żółte wydziela progesteron, który (1) zmienia śluz w gęsty, nieprzenikliwy dla plemników typ G tworzący czop szyjkowy oraz (2) działa termogennie – podnosi temperaturę spoczynkową o kilka dziesiątych stopnia (klasycznie opisywane ok. 0,3 °C).[12, 11] Temperatura utrzymuje się na wyższym poziomie aż do kolejnej miesiączki.
Okno płodne
Badanie Wilcoxa i wsp. wykazało, że poczęcie jest możliwe w oknie ok. 6 dni kończącym się w dniu owulacji – plemniki przeżywają do ok. 5 dni, komórka jajowa kilkanaście godzin.[10] To wyjaśnia, dlaczego reguły na początku cyklu muszą wyprzedzać owulację z marginesem, a temperatura – potwierdzająca owulację dopiero po fakcie – służy do wyznaczania końca fazy płodnej.
Kluczowa idea metody: śluz zapowiada owulację, temperatura ją potwierdza. Początek fazy płodnej wyznaczają objawy i reguły obliczeniowe, koniec – zgodność obu wskaźników.
4.Obserwacje i zapis na karcie cyklu
Pomiar temperatury
- Codziennie rano, zaraz po przebudzeniu, przed wstaniem z łóżka i jakąkolwiek aktywnością, po kilku godzinach nieprzerwanego snu.
- Zawsze tą samą drogą w danym cyklu: w pochwie lub w odbytnicy (ok. 5 minut) albo w ustach (dłużej).
- Termometr o dokładności 0,05–0,1 °C.
- Pomiary zakłócone – gorączka, alkohol, krótki sen, stres, podróż, zmiana pory pomiaru – zapisuje się w nawiasie i pomija przy wyznaczaniu linii podstawowej.
Obserwacja śluzu
Śluz obserwuje się w ciągu dnia – zarówno odczucie w okolicy przedsionka pochwy (sucho, wilgotno, ślisko), jak i wygląd. Wieczorem zapisuje się najbardziej płodny objaw z całego dnia. Śluz dzieli się na trzy kategorie: brak śluzu, śluz słabej jakości i śluz dobrej jakości. Na karcie dzień bez śluzu oznacza się symbolem Ø, a dzień ze śluzem literą S z małym kodem rodzaju śluzu nad nią – tak jak na papierowej karcie i w aplikacji:
| Zapis na karcie | Opis |
|---|---|
| Brak · brak objawu płodności | |
| Ø | Brak |
| Słaba jakość · przed szczytem: początek fazy płodnej; po szczycie: pogorszenie potwierdzające szczyt | |
| b S | Białawy, zwykle gęsty |
| m S | Mętny |
| kr S | Jak krem, kremisty |
| kl S | Kleisty |
| gr S | Grudkowaty |
| ż S | Żółty, zwykle grudkowaty |
| żt S | Żółtawy, często ciągnący |
| Dobra jakość · wysoka płodność; ostatni dzień tej kategorii przed pogorszeniem to szczyt śluzu | |
| Bj S | Surowe białko |
| szk S | Szklisty |
| pł S | Płynny |
| mś S | Mokro-ślisko |
Szyjka macicy
Obserwacja opcjonalna. W fazie niepłodnej szyjka jest nisko, twarda i zamknięta; przed owulacją unosi się, mięknie i rozwiera. Pierwsza zmiana jest objawem płodności.
Pozostałe zapisy
Na karcie zaznacza się również krwawienie (miesiączka, plamienie), współżycie oraz czynniki mogące zaburzyć obserwacje. Nasienie może maskować obraz śluzu następnego dnia.
5.Koniec fazy płodnej – niepłodność poowulacyjna
Niepłodność po owulacji jest bezwzględna: w danych prof. Rötzera nie odnotowano poczęć przy współżyciu w tej fazie.[2, 4] Wyznacza się ją według następującej sekwencji:
- Wyznacz szczyt objawu śluzu – ostatni dzień śluzu najlepszej jakości przed jego pogorszeniem lub zanikiem (niekoniecznie dzień największej ilości).
- Po szczycie zaznacz pierwszą wyższą temperaturę – wyższą od sześciu poprzedzających niższych pomiarów.
- Ponumeruj wstecz 6 niższych temperatur, pomijając pomiary zakłócone (w nawiasie).
- Przez najwyższą z nich poprowadź linię podstawową.
- Zaznacz kolejne pomiary: potrzebne są 3 kolejne temperatury powyżej linii, z czego trzecia co najmniej 0,2 °C wyżej.
- Niepłodność zaczyna się wieczorem dnia trzeciej wyższej temperatury – pod warunkiem, że wszystkie trzy wyższe pomiary wypadają po szczycie śluzu.
Sytuacje szczególne
Powolny wzrost
Jeśli trzecia wyższa temperatura nie jest o 0,2 °C nad linią, czeka się na czwartą wyższą – wystarczy, że jest powyżej linii.
Spadek temperatury
Jeden pomiar spośród wyższych może spaść na linię lub poniżej – nie jest wtedy liczony, a ocena przesuwa się o dzień.
Wzrost przed szczytem
U niektórych kobiet temperatura rośnie jeszcze przed szczytem śluzu. Wyższe pomiary liczy się dopiero po szczycie – decyduje wskaźnik, który potwierdzi się później.
Pomiary zakłócone i braki
Pomiar w nawiasie nie zmienia numeracji ani wysokości linii. Pojedynczy brak w szóstce niższych nie uniemożliwia oceny.
Brak wyraźnego wzrostu temperatury oznacza, że niepłodności poowulacyjnej nie można wyznaczyć – cykl może być bezowulacyjny. Wyższe temperatury utrzymujące się znacznie dłużej niż typowa faza lutealna są sygnałem możliwej ciąży.
6.Początek fazy płodnej – niepłodność przedowulacyjna
Niepłodność na początku cyklu jest względna – zawsze istnieje niewielkie ryzyko wczesnej owulacji. Można ją wyznaczać tylko wtedy, gdy poprzednie krwawienie było miesiączką, tzn. w poprzednim cyklu potwierdzono wzrost temperatury. Kilka reguł liczy się równolegle i obowiązuje ta, która wskazuje najwcześniejszy dzień. Ponadto każdy objaw płodności (śluz, odczucie wilgotności, tzw. objaw wnikliwej obserwacji, zmiana szyjki) natychmiast kończy fazę niepłodną.
Dla początkujących
Reguła 6 dni Rötzera
Pierwsze 6 dni cyklu uznaje się za niepłodne, jeżeli w ostatnim roku nie wystąpił cykl krótszy niż 26 dni.
Najkrótszy cykl − 20
Gdy zdarzały się cykle krótsze niż 26 dni: liczba dni niepłodnych = długość najkrótszego cyklu minus 20 (np. 25 − 20 = 5).
Dla doświadczonych (co najmniej 12 cykli z pomiarem temperatury)
Zmodyfikowana reguła Döringa
Najwcześniejszy dzień pierwszej wyższej temperatury z historii minus 7 (minus 6, jeśli wzrost nastąpił w 13. dniu lub wcześniej). Margines odpowiada ok. 6 dniom przeżycia plemników i dniu bezpieczeństwa.
Najkrótszy cykl − 20
Liczona na podstawie najkrótszego cyklu z ostatnich 12.
Ostatni dzień suchości
Niepłodność do dnia poprzedzającego pierwsze odczucie wilgotności lub tzw. objaw wnikliwej obserwacji (charakterystyczne odczucie tuż przed pojawieniem się śluzu). Dla osób bardzo dobrze znających swoje objawy.
Szyjka macicy
Do ostatniego dnia szyjki niskiej, twardej i zamkniętej.
Uwaga o rozbieżnościach: źródła wtórne różnią się szczegółami tych reguł – np. część metod pokrewnych (Sensiplan) dopuszcza dla początkujących 5 zamiast 6 dni i stosuje regułę „minus 8" zamiast „minus 7". Obowiązujące wartości należy przyjąć z podręcznika prof. Rötzera lub od nauczyciela INER.
7.Skuteczność
Skuteczność metod planowania rodziny wyraża się wskaźnikiem Pearla (PI) – liczbą nieplanowanych poczęć na 100 kobiet stosujących metodę przez rok (ok. 1300 cykli). Należy odróżnić skuteczność metody (stosowanie idealne) od skuteczności użytkowej (stosowanie typowe, z błędami i świadomymi odstępstwami).
| Faza / reguła | Wskaźnik Pearla | Źródło danych |
|---|---|---|
| Faza poowulacyjna (po potwierdzeniu) | 0 – brak ciąż w ponad 200 000 cykli | dane zebrane przez J. Rötzera[4] |
| Pierwsze 6 dni cyklu | < 0,2 – 1 ciąża na 8 532 cykle | Rötzer 1978[2] |
| Wydłużona faza przedowulacyjna (do pierwszego objawu) | ok. 0,8–0,9 | dane J. Rötzera[2, 4] |
| Ogólna skuteczność użytkowa w badaniu Rötzera | 0,8 – 12 ciąż w 17 026 cyklach | Rötzer 1978[2] |
| Metoda objawowo-termiczna (badanie międzynarodowe), przy przestrzeganiu instrukcji | 0,93 (ogółem 7,47) | Rice i wsp. 1981[9] |
| Pokrewna metoda objawowo-termiczna (Sensiplan), stosowanie idealne / typowe | 0,6 / 1,8 na 100 kobiet w 13 cyklach | Frank-Herrmann i wsp. 2007[6] |
Przegląd systematyczny 53 badań nad metodami rozpoznawania płodności (Peragallo Urrutia i wsp., 2018) wskazał, że metody objawowo-termiczne osiągają najniższe odsetki ciąż przy idealnym stosowaniu, ale jakość dostępnych badań jest niska lub umiarkowana, a wyniki dla stosowania typowego są bardzo zróżnicowane.[8]
Ocena krytyczna: najbardziej szczegółowe wartości dla wariantu Rötzera pochodzą z danych zebranych przez autora metody i współpracowników. Brakuje niezależnych, prospektywnych badań porównywalnych z kohortą Frank-Herrmann i wsp. W badaniach nad metodami objawowo-termicznymi najwięcej nieplanowanych poczęć wynika ze świadomego współżycia w fazie płodnej, a nie z zawodności reguł.
8.Badania naukowe
Rozszerzony pomiar temperatury
Rötzer opisuje pomiar temperatury podstawowej uzupełniony o obserwację śluzu i wskazuje skuteczność porównywalną z inhibitorami owulacji.[1]
Dziesięć lat zmian
Analiza ponad 17 000 cykli – skuteczność poszczególnych faz i reguł metody.[2]
Kohorta 900 kobiet
Prospektywne badanie metody objawowo-termicznej (17 638 cykli): 0,6 ciąży / 100 kobiet przy stosowaniu idealnym.[6]
Relacje i satysfakcja par
Ankieta 2 560 użytkowników metody Rötzera z USA i 7 krajów Europy: 95% kobiet deklaruje lepsze poznanie ciała, 65% kobiet i 74% mężczyzn – wzmocnienie relacji, mniej niż 10% – negatywny wpływ.[7]
Okno płodne
Poczęcie możliwe w 6-dniowym oknie kończącym się w dniu owulacji – podstawa reguł przedowulacyjnych.[10]
Przegląd systematyczny
53 badania metod rozpoznawania płodności – potrzeba badań wyższej jakości.[8]
9.Porównanie z innymi metodami
| Metoda | Wskaźniki | Cechy charakterystyczne |
|---|---|---|
| Rötzer (NER) | temperatura + śluz (+ szyjka) | ocena temperatury dopiero po szczycie śluzu; reguła 6 dni; Döring −7; pomiar ok. 5 min |
| Sensiplan (Niemcy) | temperatura + śluz lub szyjka | podwójne sprawdzenie bez wymogu kolejności; 5 dni dla początkujących; reguła „minus 8"; pomiar ok. 3 min |
| Billingsa | tylko śluz | reguły oparte wyłącznie na odczuciu i wyglądzie śluzu |
| Termiczna | tylko temperatura | niepłodność wyłącznie po potwierdzonym wzroście temperatury |
| Kalendarzowa (Ogino-Knausa) | długości cykli | niska skuteczność, nie uwzględnia zmienności bieżącego cyklu |
10.Ograniczenia i bezpieczeństwo
- Wymaga nauki (zwykle kilka cykli), codziennej systematyczności i współpracy obojga partnerów.
- Wyniki mogą zaburzać choroby, leki, praca zmianowa, alkohol, podróże i krótki sen.
- Szczególne sytuacje – okres poporodowy i karmienie piersią, odstawienie antykoncepcji hormonalnej, premenopauza, cykle bezowulacyjne – mają odrębne reguły, których należy uczyć się z nauczycielem.
- Metoda nie chroni przed infekcjami przenoszonymi drogą płciową.
- Niepłodność przedowulacyjna jest zawsze względna; pary, dla których uniknięcie poczęcia jest szczególnie ważne, mogą ograniczyć się do fazy poowulacyjnej.
Jak metodę wykorzystuje Rotzer: aplikacja zapisuje obserwacje, rysuje kartę cyklu i na ich podstawie estymuje fazy cyklu. W razie braku danych lub konfliktu reguł zawsze wybiera wariant bardziej zachowawczy. Wynik jest wsparciem, a nie wyrocznią – ostateczna interpretacja należy do użytkowników znających metodę.
11.Najczęstsze pytania
Czym jest metoda Rötzera?
To objawowo-termiczna metoda rozpoznawania płodności opracowana przez austriackiego lekarza prof. Josefa Rötzera. Łączy codzienny pomiar podstawowej temperatury ciała z obserwacją śluzu szyjkowego, a ocenę temperatury uzależnia od szczytu objawu śluzu (podwójne sprawdzenie).
Kiedy według metody Rötzera zaczyna się niepłodność po owulacji?
Wieczorem dnia, w którym po szczycie objawu śluzu wystąpiła trzecia kolejna wyższa temperatura, wyższa od sześciu poprzedzających niższych pomiarów, przy czym trzecia jest co najmniej 0,2 °C powyżej linii podstawowej. Jeśli trzecia nie osiąga 0,2 °C, czeka się na czwartą wyższą temperaturę.
Co to jest szczyt objawu śluzu?
Ostatni dzień, w którym obserwowano śluz dobrej jakości (np. jak surowe białko, szklisty, płynny, mokro-śliski), przed jego pogorszeniem lub zanikiem. Szczyt rozpoznaje się wstecznie, następnego dnia.
Ile dni na początku cyklu uznaje się za niepłodne?
Dla początkujących zwykle pierwsze 6 dni cyklu, jeśli w ostatnim roku nie wystąpiły cykle krótsze niż 26 dni; w przeciwnym razie najkrótszy cykl minus 20. Osoby doświadczone (co najmniej 12 obserwowanych cykli) stosują m.in. zmodyfikowaną regułę Döringa. Każdy wcześniejszy objaw płodności kończy ten okres. Jest to niepłodność względna.
Jak skuteczna jest metoda Rötzera?
Dane zebrane przez prof. Rötzera wskazują wskaźnik Pearla 0 w fazie po owulacji, około 0,2 dla pierwszych sześciu dni cyklu i około 0,8–0,9 przy wydłużaniu fazy niepłodnej przed owulacją. Skuteczność w typowym stosowaniu zależy od nauki i przestrzegania reguł.
Czy metody Rötzera można nauczyć się samodzielnie?
Źródła zalecają naukę pod kierunkiem wykwalifikowanego nauczyciela (w Polsce m.in. Instytut Naturalnego Planowania Rodziny im. prof. Rötzera). Opanowanie podstaw trwa zwykle kilka cykli, a reguły dla osób doświadczonych wymagają zapisu co najmniej 12 cykli.
12.Bibliografia
- Rötzer J. Erweiterte Basaltemperaturmessung und Empfängnisregelung. Archiv für Gynäkologie. 1968;206:195–214. doi:10.1007/BF00666923.
- Rötzer J. The Sympto-Thermal Method: Ten Years of Change. The Linacre Quarterly. 1978;45(4).
- Rötzer J. Kinderzahl und Liebesehe. Wien: Herder; 1965.
- Rötzer J. Natürliche Empfängnisregelung. Der partnerschaftliche Weg – Die sympto-thermale Methode. 30th ed. Freiburg: Herder; 2006. Polish ed.: Naturalna regulacja poczęć. Droga współodpowiedzialności. Poznań: Święty Wojciech.
- Rötzer J. Der persönliche Zyklus der Frau. Von der Vorpubertät bis in die Wechseljahre. 1999.
- Frank-Herrmann P, Heil J, Gnoth C, Toledo E, Baur S, Pyper C, Jenetzky E, Strowitzki T, Freundl G. The effectiveness of a fertility awareness based method to avoid pregnancy in relation to a couple’s sexual behaviour during the fertile time: a prospective longitudinal study. Human Reproduction. 2007;22(5):1310–1319. doi:10.1093/humrep/dem003.
- Unseld M, Rötzer E, Weigl R, Masel EK, Manhart MD. Use of Natural Family Planning (NFP) and Its Effect on Couple Relationships and Sexual Satisfaction: A Multi-Country Survey of NFP Users from US and Europe. Frontiers in Public Health. 2017;5:42. doi:10.3389/fpubh.2017.00042.
- Peragallo Urrutia R, Polis CB, Jensen ET, Greene ME, Kennedy E, Stanford JB. Effectiveness of Fertility Awareness–Based Methods for Pregnancy Prevention: A Systematic Review. Obstetrics & Gynecology. 2018;132(3):591–604. doi:10.1097/AOG.0000000000002784.
- Rice FJ, Lanctot CA, Garcia-Devesa C. Effectiveness of the sympto-thermal method of natural family planning: an international study. International Journal of Fertility. 1981;26(3):222–230.
- Wilcox AJ, Weinberg CR, Baird DD. Timing of sexual intercourse in relation to ovulation. Effects on the probability of conception, survival of the pregnancy, and sex of the baby. New England Journal of Medicine. 1995;333(23):1517–1521. doi:10.1056/NEJM199512073332301.
- Odeblad E. The discovery of different types of cervical mucus and the Billings Ovulation Method. Bulletin of the Natural Family Planning Council of Victoria. 1994;21(3):3–35.
- Barton M, Wiesner BP. Waking temperature in relation to female fecundity. The Lancet. 1945;246(6377):663–668.
Materiały uzupełniające: Instytut Naturalnego Planowania Rodziny w Polsce (iner.pl), Institut für Natürliche Empfängnisregelung (iner.org).